Najbardziej znane wojny

W ciągu dziejów ludzkości stoczono tysiące konfliktów zbrojnych – tak wiele, że nie sposób ich wszystkich zliczyć. Wojna od zarania dziejów towarzyszy człowiekowi, przynosząc zniszczenie i cierpienie, ale też często kształtując bieg historii. Niektóre wojny zapisały się jednak w dziejach szczególnie mocno ze względu na swój ogromny zasięg, ogrom ofiar lub przełomowe skutki. Poniższy kompleksowy przewodnik przedstawia najbardziej znane wojny w historii świata – od starożytnych bitew opisywanych w legendach, przez średniowieczne krucjaty i nowożytne kampanie, po globalne konflikty XX wieku.

Przyjrzymy się najważniejszym i najsłynniejszym konfliktom zbrojnym, które ukształtowały losy cywilizacji. Każda z tych wielkich wojen miała inne przyczyny i przebieg, ale wszystkie wywarły ogromny wpływ na świat. Poznaj historie tych wojen – ich tło, najważniejsze wydarzenia oraz konsekwencje, jakie przyniosły kolejnym pokoleniom.

Wojny starożytne

Wojny starożytne obfitują w legendarne starcia opisane przez historyków i poetów. Od epickich oblężeń antycznych miast państw po pierwsze wielkie konflikty między imperiami – starożytność dostarczyła wielu znanych wojen. Poniżej opisujemy kilka najsłynniejszych z nich.

Wojna trojańska (XII w. p.n.e.?)

Jednym z najbardziej znanych konfliktów starożytności jest legendarna wojna trojańska. Według antycznych przekazów było to dziesięcioletnie oblężenie miasta Troi przez połączone siły Achajów (Greków). Mityczna przyczyna tej wojny była romantyczna: uprowadzenie Heleny, żony króla Sparty Menelaosa, przez trojańskiego księcia Parysa. Zniewaga ta skłoniła Greków do zorganizowania wielkiej wyprawy przeciw Troi. Wśród dowódców Greków był m.in. król Agamemnon, a wśród herosów zasłynęli Achilles i Odyseusz. Konflikt zakończył się podstępem – Grecy pozostawili pod bramami Troi słynnego drewnianego konia trojańskiego, w którym ukrył się oddział żołnierzy. Pod osłoną nocy Grecy wyszli z konia i otworzyli bramy miasta, doprowadzając do upadku Troi.

Wojna trojańska stała się kanwą Homerowskiej Iliady i weszła na trwałe do kultury światowej jako symbol bohaterskich walk i tragicznych losów wojny. Choć przez wieki uważano ją za mit, współczesne wykopaliska w Hisarlik (teren dawnej Troi) sugerują, że mogły istnieć historyczne zręby tego konfliktu.

Wojny perskie (V w. p.n.e.)

Kilkadziesiąt lat po legendarnym upadku Troi na kartach historii zapisały się wojny grecko-perskie. Były to starcia w pierwszej połowie V wieku p.n.e. między imperium perskim a greckimi polis (miastami-państwami). Przyczyną konfliktu była ekspansja Persów na zachód oraz wsparcie udzielone przez Greków jońskim koloniom buntującym się przeciw władzy perskiej. Król Persji Dariusz Wielki wysłał potężną armię, by podporządkować sobie Grecję, lecz w 490 r. p.n.e. poniósł klęskę w słynnej bitwie pod Maratonem (gdzie Ateńczycy dowodzeni przez Miltiadesa pokonali Persów). Dziesięć lat później syn Dariusza, Kserkses, ponownie zaatakował Helladę, dysponując ogromną armią i flotą. Doszło wówczas do kilku legendarnych bitew: bohaterska obrona w wąwozie Termopile przez 300 Spartan króla Leonidasa opóźniła marsz Persów, ale ostatecznie armia Kserksesa spustoszyła Ateny. Następnie jednak grecka flota odniosła wielkie zwycięstwo w bitwie morskiej pod Salaminą (480 p.n.e.), a rok później perska armia została rozbita w bitwie pod Platejami.

Wojny perskie zakończyły się klęską imperium perskiego i ocaleniem niepodległości państw greckich. Wydarzenia te miały olbrzymie znaczenie dla cywilizacji zachodniej – zwycięstwo Greków umożliwiło bowiem dalszy rozwój kultury greckiej (później dziedzictwo to przejął Rzym) zamiast dominacji Persji w rejonie Morza Śródziemnego.

Wojna peloponeska (431–404 p.n.e.)

W V wieku p.n.e. świat grecki doświadczył jeszcze jednego wyniszczającego konfliktu – wojny peloponeskiej. Był to długotrwały spór między dwoma greckimi supermocarstwami tamtych czasów: Atenami wraz ze sprzymierzonym Związkiem Morskim a Spartą stojącą na czele Związku Peloponeskiego. Rywalizacja o hegemonię nad Helladą doprowadziła do wybuchu wojny w 431 r. p.n.e. Ateny były potęgą morską i dysponowały znaczną flotą, zaś Sparta słynęła z doskonałej armii lądowej. Konflikt szybko przerodził się w przedłużające się zmagania, naznaczone klęską zarazy w Atenach (która zdziesiątkowała ludność miasta) oraz zdradą sojuszy. Momentem przełomowym była nieudana wyprawa sycylijska Aten (415–413 p.n.e.), która zakończyła się katastrofalną klęską floty ateńskiej.

Ostatecznie Sparta, wsparta finansowo przez Persję, zdołała pokonać Ateny. W 404 r. p.n.e. Ateny skapitulowały, a Sparta narzuciła im surowe warunki pokoju, kończąc tym samym złoty wiek Aten. Wojna peloponeska wyczerpała zarówno Ateny, jak i Spartę, osłabiając całą Grecję. Niedługo potem Grecja stała się łatwym celem dla rosnącej potęgi Macedonii pod wodzą Filipa II i Aleksandra Wielkiego. Konflikt ten przeszedł do historii jako przestroga przed wyniszczającą wojną domową między braćmi Hellena.

Podboje Aleksandra Wielkiego (334–323 p.n.e.)

Po upadku potęgi klasycznych polis greckich nastał okres dominacji Macedonii. Najsłynniejszy władca tego państwa, Aleksander Macedoński zwany Wielkim, rozpoczął w 334 r. p.n.e. legendarną wyprawę wojenną przeciw imperium perskiemu. W serii błyskotliwych kampanii Aleksander rozbił armie perskie w decydujących bitwach (m.in. nad rzeką Granikos, pod Issos w 333 p.n.e. oraz pod Gaugamelą w 331 p.n.e.), doprowadzając do upadku dynastii Achemenidów. Zajął stolicę Persji Persepolis i przejął olbrzymie skarby imperium. Następnie kontynuował podbój na wschód, docierając aż do Indii. Jego armia pokonała króla Porosa w bitwie nad rzeką Hydaspes (326 p.n.e.), lecz wyczerpani żołnierze odmówili marszu dalej na wschód. Aleksander stworzył w ten sposób jedno z największych imperiów starożytności, rozciągające się od Grecji i Egiptu po dolinę Indusu.

Choć zmarł nagle w 323 r. p.n.e. w Babilonie, a jego imperium rychło rozpadło się na części (wskutek wojen diadochów, czyli jego dowódców walczących o schedę), podboje Aleksandra miały ogromne znaczenie. Zapoczątkowały epokę hellenistyczną, w której kultura grecka rozprzestrzeniła się na ogromne obszary Azji, wpływając na dzieje późniejszych państw i cywilizacji. Aleksander Wielki przeszedł do legendy jako niepokonany wódz (nie przegrał żadnej bitwy) i symbol nieskrępowanych ambicji militarnej ekspansji.

Wojny punickie (264–146 p.n.e.)

U schyłku epoki starożytnej wielką sławą okryły się wojny punickie – trzy kolejne konflikty zbrojne między Republiką Rzymską a Kartaginą w III i II wieku p.n.e. Ich nazwa wywodzi się od łacińskiego określenia Fenicjan („Poeni”), do których zaliczali się Kartagińczycy. Pierwsza wojna punicka (264–241 p.n.e.) toczyła się głównie o kontrolę nad Sycylią i zakończyła zwycięstwem Rzymu, który zdobył swoją pierwszą prowincję zamorską. Najsłynniejsza jest jednak druga wojna punicka (218–201 p.n.e.), przede wszystkim za sprawą kartagińskiego wodza Hannibala. Hannibal dokonał śmiałego marszu ze swoją armią z Hiszpanii do Italii, przekraczając Alpy z wielkimi stadami słoni bojowych – co wydawało się wówczas niemożliwym przedsięwzięciem. W ciągu pierwszych lat wojny Hannibal zadawał Rzymianom dotkliwe porażki – jego zwycięstwo w bitwie pod Kannami (216 p.n.e.), gdzie siły kartagińskie okrążyły i zdziesiątkowały znacznie liczniejsze legiony rzymskie, przeszło do historii jako jeden z najwybitniejszych manewrów taktycznych. Mimo tych sukcesów Hannibal nie zdołał zdławić Rzymu, który odmówił poddania się. Rzymianie pod wodzą Publiusza Korneliusza Scypiona (później zwanego Scypionem Afrykańskim) przeprowadzili kontratak, lądując w Afryce Północnej. W decydującej bitwie pod Zamą (202 p.n.e.) Hannibal został pokonany, co zakończyło drugą wojnę punicką z triumfem Rzymu.

Trzecia wojna punicka (149–146 p.n.e.) miała już charakter dobijającego ciosu wymierzonego w osłabioną Kartaginę. Po trzyletnim oblężeniu Rzymianie zdobyli i doszczętnie zniszczyli Kartaginę w 146 r. p.n.e., a jej mieszkańców sprzedali w niewolę. Zwycięstwo w wojnach punickich uczyniło z Rzymu niekwestionowaną potęgę basenu Morza Śródziemnego i otworzyło drogę do powstania Imperium Rzymskiego. Konflikt Rzymu z Kartaginą do dziś jest symbolem zaciekłej walki mocarstw o dominację, a postać Hannibala uchodzi za jednego z najwybitniejszych dowódców w historii.

Wojny średniowiecza

Wojny średniowiecza także obfitowały w wielkie starcia, które zapisały się w historii Europy i Bliskiego Wschodu. W okresie tym dochodziło zarówno do konfliktów religijnych, jak i wojen o dominację dynastyczną czy terytorialną. Oto kilka najsłynniejszych wojen średniowiecza.

Wyprawy krzyżowe (1096–1291)

Jednym z najbardziej charakterystycznych zjawisk późnej epoki średniowiecza były wyprawy krzyżowe. Krucjaty – bo tak również je nazywano – to seria wypraw zbrojnych chrześcijańskiego rycerstwa z Europy Zachodniej przeciw muzułmańskim władcom Bliskiego Wschodu. Ich głównym celem było odbicie Ziemi Świętej (zwłaszcza Jerozolimy) spod panowania muzułmanów i obrona pielgrzymów. Impulsem do pierwszej krucjaty był apel papieża Urbana II wygłoszony w 1095 roku, w którym wezwał rycerstwo do walki w obronie wiary oraz na pomoc Bizancjum zagrożonemu przez Turków Seldżuków.

Pierwsza wyprawa krzyżowa (1096–1099) zakończyła się zdobyciem Jerozolimy i założeniem na Bliskim Wschodzie państw krzyżowych (takich jak Królestwo Jerozolimskie). Był to okres wielkiego entuzjazmu religijnego w Europie, ale też niezwykłego okrucieństwa – masakry ludności muzułmańskiej i żydowskiej towarzyszyły zdobywaniu miast. W kolejnych krucjatach losy były zmienne: druga wyprawa (1147–1149) nie zdołała odzyskać utraconej hrabstwa Edessy i zakończyła się niepowodzeniem. W 1187 roku muzułmański władca Saladyn rozbił krzyżowców w bitwie pod Hattin i odbił Jerozolimę, co stało się przyczyną trzeciej krucjaty (1189–1192). Ta wyprawa, prowadzona m.in. przez króla Anglii Ryszarda Lwie Serce, przyniosła pewne sukcesy (odzyskano część wybrzeża), ale nie zdołała odbić samej Jerozolimy – ostatecznie Ryszard wynegocjował z Saladynem traktat umożliwiający chrześcijanom swobodny dostęp do świętych miejsc.

Czwarta krucjata (1202–1204) zamiast na Ziemię Świętą skierowała się przeciwko Bizancjum – krzyżowcy w 1204 roku zdobyli i splądrowali Konstantynopol, co pogłębiło rozłam między Wschodem a Zachodem. Ostatnie państewka krzyżowe na Bliskim Wschodzie upadły do 1291 roku (upadek Akki), co uznaje się za koniec epoki krucjat. Wyprawy krzyżowe miały ogromny wpływ na średniowieczny świat – zaostrzyły relacje między światem chrześcijańskim a muzułmańskim, ale także przyniosły wzajemne przenikanie kultury, rozwój handlu lewantyńskiego i wzmocnienie władzy papieskiej (przynajmniej przejściowo). Krucjaty do dziś pozostają symbolem średniowiecznego fanatyzmu religijnego, ale też rycerskiego etosu i przygody.

Najazdy mongolskie (XIII w.)

W XIII wieku świat doświadczył bezprecedensowej ekspansji imperium stworzonego przez Mongołów. Najazdy mongolskie objęły olbrzymie obszary Azji i części Europy, siejąc zniszczenie i postrach. Zjednoczeni przez Czyngis-chana (Temudżyna) koczowniczy Mongołowie wyruszyli ok. 1206 roku na podbój świata. W ciągu kilkudziesięciu lat zajęli rozległe tereny: zrujnowali państwa w Chinach, w środkowej Azji i na Bliskim Wschodzie. Słynęli z doskonałej taktyki (szczególnie jazdy łuczników) oraz bezwzględności – wiele miast, które stawiały opór, zostało doszczętnie zniszczonych, a ich ludność wymordowana lub wzięta w jasyr.

W 1241 roku armie mongolskie wtargnęły głęboko w Europę: zniszczyły wojska polskie i rycerstwo zakonu krzyżackiego w bitwie pod Legnicą oraz pokonały armie węgierskie w bitwie nad rzeką Sajo. Europa ocalała przed całkowitą inwazją dzięki niespodziewanej śmierci wielkiego chana Ugedeja – na wiadomość o tym wydarzeniu dowodzący najazdem Batu-chan wycofał swoje hordy z powrotem na Wschód, by wziąć udział w sporach o sukcesję. Mongołowie skupili się następnie na podboju Chin (co ostatecznie dokonało się w 1279 roku, gdy wnuk Czyngis-chana Kubilaj opanował całe Chiny i założył dynastię Yuan). W połowie XIII w. imperium mongolskie rozpadło się na cztery chanaty (m.in. Złota Orda rządząca na Rusi czy Ilchanat Persji), ale przez pewien czas Mongołowie władali największym w dziejach ciągłym imperium, rozciągającym się od Morza Japońskiego po Dunaj.

Najazdy mongolskie kosztowały życie dziesiątek milionów ludzi. Przykładowo, w wyniku mongolskiej inwazji na Bliski Wschód zniszczony został Bagdad (1258), a cały region doznał regresu. W Chinach wojny i zarazy (częściowo rozprzestrzeniane wzdłuż szlaków mongolskich podbojów) przetrzebiły ludność. W Europie środkowo-wschodniej najazdy pozostawiły trwałą traumę. Jednakże imperium mongolskie umożliwiło też rozwój handlu na Jedwabnym Szlaku i kontakt cywilizacji wschodu i zachodu jak nigdy wcześniej.

Wojna stuletnia (1337–1453)

W okresie późnego średniowiecza olbrzymie znaczenie dla kształtu Europy miał konflikt między Anglią a Francją znany jako wojna stuletnia. Wojna ta trwała z przerwami 116 lat – od 1337 do 1453 roku – i była toczona głównie na terytorium Francji. Jej geneza tkwiła w pretensjach angielskich Plantagenetów do tronu Francji – królowie Anglii, poczynając od Edwarda III, wysuwali roszczenia do francuskiej korony po wygaśnięciu dynastii Kapetyngów.

W pierwszej fazie wojny Anglicy odnieśli szereg spektakularnych zwycięstw mimo często mniej licznych sił. W bitwie pod Crécy (1346) rycerstwo francuskie zostało rozgromione m.in. dzięki użyciu przez Anglików łuków długich. Kolejny cios Francji zadało zwycięstwo Anglii w bitwie pod Poitiers (1356), gdzie do niewoli dostał się nawet król Francji Jan II. Konflikt na kilka dekad osłabł, także z powodu epidemii dżumy (Czarna Śmierć) przetaczającej się przez Europę. Wojna wybuchła z nową siłą na początku XV wieku, gdy król Henryk V wznowił angielskie roszczenia. Anglicy odnieśli kolejne wielkie zwycięstwo w bitwie pod Azincourt (1415), otwierając sobie drogę do opanowania znacznej części Francji. W 1420 roku narzucono nawet Francji traktat w Troyes, na mocy którego po śmierci króla Francji koronę miał przejąć syn Henryka V.

Sytuacja odwróciła się jednak dzięki pojawieniu się charyzmatycznej postaci francuskiej nastolatki Joanny d’Arc. W 1429 roku na czele niewielkiej armii uwolniła oblężony przez Anglików Orlean, a następnie doprowadziła do koronacji prawowitego następcy tronu Karola VII w Reims. Choć Joanna dostała się do angielskiej niewoli i została w 1431 roku spalona na stosie pod zarzutem herezji, jej działania zainspirowały Francuzów do dalszej walki. Pod koniec wojny francuskie armie, zreorganizowane i wyposażone w nowoczesną broń palną, odniosły serię zwycięstw. Do 1453 roku Anglicy utracili niemal wszystkie posiadłości we Francji (pozostawiono im jedynie port Calais). Wojna stuletnia zakończyła się zwycięstwem Francji, co umocniło monarchię francuską i poczucie francuskiej tożsamości narodowej. Dla Anglii porażka oznaczała utratę ambicji panowania na kontynencie i zwrócenie uwagi na ekspansję morską. Konflikt ten przyniósł też poważne przemiany militarne – stopniowy zmierzch dominacji ciężkiej jazdy rycerskiej na polu bitwy na rzecz broni palnej i piechoty.

Wojna Dwóch Róż (1455–1485)

Pod sam koniec średniowiecza w Anglii rozgorzał krwawy konflikt domowy o władzę, znany jako wojna Dwóch Róż. Toczył się on w latach 1455–1485 między dwoma gałęziami dynastii panującej – rodami Yorków i Lancasterów – które rościły sobie prawa do tronu Anglii. Nazwa konfliktu pochodzi od herbów obu rodów (biała róża Yorków i czerwona róża Lancasterów).

Wojna Dwóch Róż była serią bitew, knowań i nagłych zmian fortuny. Po okresie nieudolnych rządów króla Henryka VI Lancastera wybuchły walki, w których początkowo przewagę zdobyli Yorkowie (prowadzeni przez utalentowanego wodza, hrabiego Warwick zwanego „Twórcą Królów”). Książęta i baronowie zmieniali strony, a bitwy takie jak pod Towton (1461) należały do najkrwawszych starć na angielskiej ziemi. Ostatecznie jednak konflikt zakończył się w 1485 roku zwycięstwem pretendenta z bocznej linii Lancasterów – Henryka Tudora. Pokonał on króla Ryszarda III z rodu Yorków w bitwie pod Bosworth. Henryk VII Tudor koronował się na króla i poślubił księżniczkę Elżbietę z rodu Yorków, jednocząc tym samym obie rodziny i kończąc wojnę Dwóch Róż.

Zwycięstwo Henryka zapoczątkowało panowanie dynastii Tudorów, a Anglia wkroczyła w okres odrodzenia po latach chaosu. Wojna Dwóch Róż stała się inspiracją dla wielu dzieł literackich (np. kronik Szekspira) i jest często przywoływana jako przykład bezwzględnej walki o władzę w średniowieczu.

Wojny nowożytne (XVI–XVIII w.)

Wraz z końcem średniowiecza i początkiem epoki nowożytnej pojawiły się nowe rodzaje konfliktów – wojny religijne, dynastyczne i kolonialne o zasięgu międzykontynentalnym. W okresie XVI–XVIII wieku kilka wojen zapisało się w historii jako szczególnie ważne i znane.

Wojna trzydziestoletnia (1618–1648)

Jednym z najkrwawszych konfliktów w dziejach Europy była wojna trzydziestoletnia. Rozpoczęła się w 1618 roku w Czechach (od słynnej defenestracji praskiej) jako wojna religijna między obozem protestanckim a katolickim w Świętym Cesarstwie Rzymskim, ale szybko przekształciła się w ogólnoeuropejską walkę o hegemonię. W wojnie tej brało udział wiele państw – po stronie Habsburgów (władców cesarskich) stanęła m.in. katolicka Hiszpania, zaś protestanckie państwa niemieckie wsparła początkowo Dania, a później Szwecja pod wodzą króla Gustawa Adolfa. Pod koniec konfliktu do walki przeciw Habsburgom włączyła się również katolicka Francja, kierując się racjami politycznymi.

Wojna trzydziestoletnia pustoszyła przez trzy dekady tereny Niemiec i Europy Środkowej. Starcia takie jak bitwa pod Białą Górą (1620), wielkie zwycięstwa Szwedów pod Breitenfeld (1631) i Lützen (1632) czy wyniszczające kampanie generała Albrechta von Wallensteina stały się głośne w całej Europie. Konflikt zakończył dopiero pokój westfalski zawarty w 1648 roku, który położył kres wojnie. Jego postanowienia zmieniły układ polityczny Europy: zapewniły większą autonomię poszczególnym księstwom Rzeszy Niemieckiej (osłabiając władzę cesarza), potwierdziły swobodę wyznania (katolicyzm, luteranizm i kalwinizm uznano za równoprawne religie) oraz wyniosły na pozycję mocarstw nowe państwa – przede wszystkim Francję i Szwecję.

Skutki wojny trzydziestoletniej były ogromne. Szacuje się, że zginęło w niej od 4 do 8 milionów ludzi, głównie na terytorium Niemiec, wskutek walk, głodu i chorób. Zniszczenia gospodarcze cofnęły rozwój wielu regionów o dziesięciolecia. Pokój westfalski uznawany jest za początek nowoczesnego systemu międzynarodowego – ugruntował on zasadę suwerenności państw i równowagi sił w Europie.

Wojna siedmioletnia (1756–1763)

W XVIII wieku doszło do pierwszego konfliktu o zasięgu globalnym – była nim wojna siedmioletnia, toczona w latach 1756–1763. Zmagania objęły Europę, Amerykę Północną, Karaiby, a nawet Indie, dlatego bywa nazywana prekursorem wojen światowych. Głównymi rywalami były dwa imperia kolonialne: Wielka Brytania i Francja. W Europie starły się dwa bloki: Wielka Brytania sprzymierzona z Prusami (oraz kilkoma mniejszymi państwami niemieckimi) przeciw Francji sprzymierzonej z Austrią, Rosją, Szwecją i Saksonią.

W Europie najważniejsze wydarzenia wojny siedmioletniej rozegrały się głównie na ziemiach Niemiec i w Europie Środkowo-Wschodniej. Król Prus Fryderyk II Wielki, otoczony przez licznych wrogów, zdołał odnieść kilka błyskotliwych zwycięstw (m.in. pod Lutynią w 1757 roku), ale jego sytuacja wydawała się beznadziejna, gdy wojska austriackie, rosyjskie i francuskie nacierały z trzech stron. Niespodziewana śmierć carycy Rosji Elżbiety w 1762 roku (tzw. „cud domu brandenburskiego”) doprowadziła jednak do wycofania się Rosji z wojny, co uratowało Prusy przed klęską. Tymczasem na oceanach i w koloniach zdecydowaną przewagę zdobyli Brytyjczycy – ich flota rozgromiła flotę francuską, a armie zajęły strategiczne posiadłości Francji w Kanadzie, na Karaibach i w Indiach.

Wojnę siedmioletnią zakończył pokój paryski (1763), na mocy którego Francja utraciła na rzecz Wielkiej Brytanii większość swoich kolonii w Ameryce Północnej (m.in. Kanadę) i Indiach. Wojna ta ugruntowała potęgę Imperium Brytyjskiego na morzach i uczyniła z Prus jedno z liczących się mocarstw europejskich. Dla Francji natomiast klęska okazała się upokarzająca i pogłębiła kryzys finansowy monarchii – co po kilkudziesięciu latach było jedną z pośrednich przyczyn wybuchu rewolucji francuskiej.

Wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych (1775–1783)

W drugiej połowie XVIII wieku na odległym kontynencie rozegrała się wojna, która dała początek nowemu państwu. Wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych (1775–1783), zwana też amerykańską rewolucją, toczyła się między trzynastoma zbuntowanymi koloniami w Ameryce a metropolią – Wielką Brytanią. Przyczyną konfliktu były narastające spory o podatki, samorząd i prawa kolonistów. Kolonie ogłosiły swoją niepodległość 4 lipca 1776 roku (Deklaracja Niepodległości), lecz Wielka Brytania nie zamierzała pogodzić się z secesją.

W pierwszych latach wojny kolonistom (dowodzonym m.in. przez generała George’a Washingtona) brakowało wyszkolonej armii i zasobów, ponosili też porażki w otwartych starciach. Przełomem okazała się bitwa pod Saratogą (1777), w której Amerykanie odnieśli zwycięstwo nad Brytyjczykami – przekonało to Francję do przystąpienia do wojny po stronie kolonii. Dzięki pomocy francuskiej (a także wsparciu Hiszpanii i Holandii) siły amerykańskie zyskały przewagę. W decydującej kampanii 1781 roku wojska dowodzone przez Washingtona, współdziałające z flotą francuską, zmusiły do kapitulacji armię brytyjską pod Yorktown w Wirginii.

W 1783 roku podpisano pokój w Paryżu, w którym Wielka Brytania uznała niepodległość Stanów Zjednoczonych. Nowe państwo – USA – stało się pierwszą kolonią w czasach nowożytnych, która wyrwała się spod władzy europejskiego imperium. Zwycięstwo kolonistów amerykańskich miało ogromne znaczenie ideowe: zainspirowało ruchy wolnościowe w innych krajach (w tym rewolucję francuską) i zapoczątkowało proces dekolonizacji w świecie atlantyckim.

Wojny XIX wieku

XIX stulecie przyniosło kolejne wielkie konflikty, które przeobraziły mapę świata. Był to czas wojen napoleońskich w Europie, krwawych zmagań domowych w Ameryce oraz licznych wojen związanych z formowaniem nowych państw i imperiów kolonialnych.

Wojny napoleońskie (1803–1815)

Na początku XIX wieku Europa stanęła w ogniu wojen napoleońskich. Była to seria konfliktów prowadzonych przez Francję pod rządami cesarza Napoleona Bonaparte przeciw różnym koalicjom państw europejskich. Wojny te były bezpośrednią kontynuacją wojen rewolucyjnej Francji z końca XVIII wieku, ale dopiero Napoleon – genialny strateg i dowódca – doprowadził francuską ekspansję do apogeum.

Napoleon Bonaparte, koronowany na cesarza Francuzów w 1804 roku, pokonał kolejno większość dawnych mocarstw europejskich. W 1805 roku rozgromił wojska austriacko-rosyjskie w słynnej bitwie pod Austerlitz (zwanej „bitwą trzech cesarzy”), a w 1806 zniszczył armię pruską w bitwach pod Jeną i Auerstedt. Francja podporządkowała sobie ogromne obszary kontynentu – Napoleon tworzył na podbitych ziemiach nowe królestwa (obsadzając na tronach swoich krewnych) i narzucał kodyfikację prawa (Kodeks Napoleona). Jego flota poniosła jednak klęskę w bitwie pod Trafalgarem (1805) z Royal Navy, co przekreśliło plany inwazji na Anglię i zapewniło Brytyjczykom panowanie na morzach.

Punktem zwrotnym w wojnach napoleońskich okazała się inwazja Napoleona na Rosję w 1812 roku. Początkowo Wielka Armia Napoleona (ponad 600 tys. żołnierzy z całej Europy) parła w głąb Rosji, wygrywając krwawą bitwę pod Borodino i zajmując Moskwę. Jednak surowa zima, głód i ataki Rosjan zdziesiątkowały siły najeźdźcy – kampania rosyjska zakończyła się katastrofą i odwrotem resztek armii Napoleona. Wykorzystując osłabienie Francji, państwa europejskie sformowały nową, Szóstą Koalicję. W 1813 roku w „bitwie narodów” pod Lipskiem Napoleon poniósł decydującą klęskę i został zmuszony do abdykacji (1814). Choć zdołał jeszcze na krótko powrócić do władzy w 1815 roku (tzw. „Sto Dni”), ostatecznie został pokonany przez wojska brytyjsko-pruskie pod dowództwem Wellingtona i Blüchera w bitwie pod Waterloo (18 czerwca 1815).

Upadek Napoleona przyniósł kres wieloletnim wojnom i zapoczątkował obrady Kongresu Wiedeńskiego (1814–1815), który ustalił nowy porządek w Europie. Wojny napoleońskie pochłonęły co najmniej 3–6 milionów ofiar i przeorały mapę polityczną: zniknęła m.in. Święta Rzesza Niemiecka, powstało Księstwo Warszawskie (pierwsza namiastka polskiej państwowości po rozbiorach), ukształtowała się na nowo mapa Włoch i Niemiec. Choć Francja straciła pozycję hegemonalną, idee wyniesione przez rewolucję i Napoleona (jak nowoczesne prawo, nacjonalizm czy świeckie państwo) wpłynęły trwale na dzieje wielu krajów. Epoka napoleońska stała się synonimem zarówno militarnego geniuszu, jak i ambicji, które wstrząsnęły fundamentami starego porządku.

Wojna secesyjna w USA (1861–1865)

Jednym z najsłynniejszych konfliktów XIX wieku była wojna secesyjna w Stanach Zjednoczonych, czyli wojna domowa między Północą a Południem. Doszło do niej, gdy w 1861 roku jedenaście stanów południowych, nie godząc się na zniesienie niewolnictwa i obawiając się utraty wpływów politycznych, ogłosiło secesję – wystąpienie z Unii – tworząc Skonfederowane Stany Ameryki. Rząd USA pod prezydenturą Abrahama Lincolna nie uznał tego kroku i podjął działania zbrojne, by zachować jedność kraju.

Wojna secesyjna rozpoczęła się w kwietniu 1861 od ostrzału Fortu Sumter przez siły Konfederacji. Początkowo armie Południa, dowodzone przez utalentowanych generałów (jak Robert E. Lee czy Thomas „Stonewall” Jackson), odnosiły sukcesy na polu bitwy – korzystały z lepszych tradycji wojskowych i wsparcia lokalnej ludności. Jednak uprzemysłowiona Północ dysponowała dużo większym potencjałem ludnościowym i gospodarczym. Przełomem w wojnie stała się bitwa pod Gettysburgiem (1–3 lipca 1863) w Pensylwanii, w której armia Unii pod dowództwem gen. George’a Meade’a powstrzymała inwazję Lee na Północ i zadała Konfederatom ciężkie straty. Również w lipcu 1863 wojska Unii pod dowództwem gen. Ulyssesa Granta zdobyły Vicksburg nad Missisipi, dzieląc Konfederację na pół.

Od 1864 roku przewaga Unii stawała się miażdżąca – generał William T. Sherman spalił Atlantę i przeprowadził słynny „marsz ku morzu” przez Georgię, pustosząc zaplecze Południa. 9 kwietnia 1865 generał Lee ostatecznie poddał swoją Armię Północnej Wirginii pod Appomattox, co praktycznie zakończyło wojnę. Konflikt pochłonął ogromną liczbę ofiar – około 620 tysięcy zabitych żołnierzy (więcej niż suma strat USA we wszystkich innych wojnach do połowy XX w.) – oraz wielu rannych. W wyniku wojny zniesiono niewolnictwo w całych Stanach Zjednoczonych (13. poprawka do konstytucji) i zachowano jedność terytorialną państwa. Wojna secesyjna przyspieszyła rozwój przemysłowy USA i uczyniła z niej wschodzącą potęgę gospodarczą. Pozostawiła jednak głębokie podziały społeczne (problem dyskryminacji Afroamerykanów) i zniszczenia na Południu, które potrzebowało wielu lat na odbudowę.

Wojny XX wieku

W XX stuleciu świat doświadczył konfliktów na niespotykaną dotąd skalę. Dwie wojny światowe na zawsze zmieniły oblicze polityczne globu, a okres zimnej wojny przyniósł serię regionalnych wojen zastępczych. Oto najważniejsze wojny XX wieku:

I wojna światowa (1914–1918)

Wybuch pierwszej wojny światowej latem 1914 roku zapoczątkował największy dotychczasowy konflikt zbrojny w dziejach. Przyczyną była skomplikowana sieć sojuszy i rywalizacji imperialnych – bezpośrednim zapalnikiem stało się zamordowanie austriackiego arcyksięcia Franciszka Ferdynanda w Sarajewie (28 czerwca 1914). Austro-Węgry wsparte przez Niemcy wypowiedziały wojnę Serbii, co uruchomiło mechanizm sojuszy: przeciw Państwom Centralnym (Niemcy, Austro-Węgry, Turcja i później Bułgaria) stanęły Ententa (Francja, Wielka Brytania, Rosja i ich sojusznicy, a od 1917 także Stany Zjednoczone).

I wojna światowa objęła fronty w Europie, na Bliskim Wschodzie, w Afryce i Azji. Najbardziej znane stały się jednak walki w okopach frontu zachodniego we Francji i Belgii. Bitwy pod Verdun i nad Sommą (1916) symbolizują niespotykane dotąd krwawe koszty wojny pozycyjnej – setki tysięcy ofiar dla przesunięcia linii frontu o zaledwie kilka kilometrów. Na froncie wschodnim Niemcy i Austro-Węgry zadawały początkowo ciężkie klęski Rosji (bitwa pod Tannenbergiem 1914, gorlicka ofensywa 1915), lecz rozległe przestrzenie utrudniały rozstrzygnięcie. W toku wojny użyto nowych środków walki: czołgów, gazów bojowych, samolotów, okrętów podwodnych – co czyni ją pierwszym konfliktem totalnym ery przemysłowej.

W 1917 roku nastąpiły dwa kluczowe wydarzenia: w Rosji wybuchła rewolucja bolszewicka, która wyłączyła to państwo z wojny (Rosja zawarła pokój brzeski z Niemcami w marcu 1918), a tymczasem do wojny przystąpiły Stany Zjednoczone, wysyłając na front europejski świeże siły. W drugiej połowie 1918 roku Państwa Centralne, wyczerpane czteroletnim konfliktem i pozbawione sojuszu z Rosją, zaczęły ponosić porażki. W sierpniu 1918 Alianci przełamali front nad Sommą (tzw. „czarny dzień” armii niemieckiej), a jesienią kolejno kapitulowały Bułgaria, Turcja i Austro-Węgry. 11 listopada 1918 roku Niemcy podpisały rozejm w Compiègne, kończąc I wojnę światową.

Bilans Wielkiej Wojny – jak ją wówczas nazywano – był przerażający: około 10 milionów zabitych żołnierzy i blisko tyle samo ofiar wśród ludności cywilnej, zniszczone imperia i całe pokolenie naznaczone traumą. W wyniku wojny rozpadły się cztery monarchie: Austro-Węgry, Cesarstwo Niemieckie, Imperium Osmańskie oraz Imperium Rosyjskie. Na ich gruzach powstały nowe państwa (m.in. Polska powróciła na mapę Europy po 123 latach zaborów, powstały też m.in. Czechosłowacja, Królestwo SHS – późniejsza Jugosławia, państwa bałtyckie). Traktat wersalski z 1919 roku narzucił pokonanym Niemcom surowe warunki – w tym odpowiedzialność za wybuch wojny i wysokie reparacje. Niestety, nierozwiązane napięcia i poczucie krzywdy po I wojnie światowej stały się zarzewiem kolejnego, jeszcze straszliwszego konfliktu.

II wojna światowa (1939–1945)

Druga wojna światowa była największym i najtragiczniejszym konfliktem w historii ludzkości. Rozpoczęła się 1 września 1939 roku od agresji hitlerowskich Niemiec na Polskę – dwa dni później Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wojnę Niemcom. Ekspansjonistyczne dążenia państw Osi (Niemiec, Włoch i Japonii) oraz dążenie Hitlera do zdominowania Europy doprowadziły do globalnego starcia ze Sprzymierzonymi (głównie Wielką Brytanią, Związkiem Radzieckim od 1941 i USA od końca 1941).

Lata 1939–1942 to pasmo błyskawicznych podbojów osi: Niemcy opanowały większość Europy Zachodniej (m.in. pokonując Francję w 1940 w ciągu kilku tygodni) i Północnej, ich sojusznik Japonia zaatakowała w 1941 amerykańską bazę w Pearl Harbor, rozpoczynając wojnę na Pacyfiku, oraz zajęła rozległe obszary Azji Południowo-Wschodniej. Punktem zwrotnym wojny były lata 1942–1943: klęska Japonii w bitwie o Midway (czerwiec 1942) zatrzymała jej ekspansję na Pacyfiku, a klęska armii niemieckiej pod Stalingradem (luty 1943) i zwycięska ofensywa aliantów w Afryce Północnej (1942–43) przechyliły szalę na korzyść Aliantów. W 1944 roku Sprzymierzeni rozpoczęli wyzwalanie okupowanych krajów: 6 czerwca 1944 (D-Day) wojska amerykańsko-brytyjsko-kanadyjskie wylądowały w Normandii, otwierając drugi front w Europie Zachodniej, podczas gdy Armia Czerwona parła od wschodu, wyzwalając m.in. Polskę i kraje bałtyckie.

II wojna światowa zakończyła się całkowitą klęską państw Osi. 8 maja 1945 roku Niemcy podpisały bezwarunkową kapitulację (po zdobyciu Berlina przez Rosjan i samobójczej śmierci Hitlera). Na Dalekim Wschodzie walki trwały do września 1945 – dopiero zrzucenie przez USA bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki (6 i 9 sierpnia 1945) zmusiło Japonię do kapitulacji 2 września 1945. Świat ujrzał ogrom zbrodni popełnionych w trakcie tego konfliktu: Holocaust – zaplanowaną zagładę około 6 milionów Żydów europejskich przez nazistów – oraz masowe mordy na innych nacjach i jeńcach. Druga wojna światowa pochłonęła łącznie od 50 do 80 milionów istnień ludzkich, pozostawiła w ruinie znaczną część Europy i Azji, a miliony ludzi pozbawiła dachu nad głową.

Po II wojnie światowej nastąpiło gruntowne przetasowanie sił w świecie. Stany Zjednoczone i Związek Radziecki wyszły z konfliktu jako supermocarstwa, a między nimi szybko narastał ideologiczny i polityczny konflikt zwany zimną wojną. W 1945 roku powołano do życia Organizację Narodów Zjednoczonych (ONZ) w nadziei utrzymania trwałego pokoju. W Europie nastąpił podział na blok zachodni (demokratyczny) i wschodni (komunistyczny), a wiele krajów wcześniej kolonialnych rozpoczęło drogę ku niepodległości, co zwiastowało koniec epoki tradycyjnych imperiów.

Wojna koreańska (1950–1953)

Po II wojnie światowej zimna wojna między supermocarstwami często przybierała formę konfliktów lokalnych. Pierwszym dużym takim starciem była wojna koreańska. Korea, uprzednio kolonia japońska, została po 1945 r. podzielona wzdłuż 38. równoleżnika na dwie strefy: komunistyczną Koreę Północną (pod patronatem ZSRR i Chin) oraz prozachodnią Koreę Południową (wspieraną przez USA). W czerwcu 1950 roku Korea Północna niespodziewanie zaatakowała Południe, próbując siłą zjednoczyć półwysep pod swym sztandarem.

Wojna koreańska początkowo była pasmem sukcesów komunistów, którzy opanowali prawie cały południeński Półwysep. W odpowiedzi ONZ (z inicjatywy USA) zorganizowała międzynarodowe siły zbrojne – głównie amerykańskie – które pod dowództwem gen. Douglasa MacArthura przeprowadziły śmiałą ofensywę (desant pod Inczon we wrześniu 1950). Siły ONZ odepchnęły komunistów aż po granicę z Chinami. Wówczas jednak do wojny masowo włączyły się oddziały chińskie (tzw. „ochotnicy ludowi”), które zadały ciężkie straty wojskom ONZ i zepchnęły front ponownie w okolice 38. równoleżnika. W 1951–1953 toczyły się krwawe, lecz patowe boje pozycyjne w środkowej Korei (m.in. bitwy o Wzgórze 355 czy pod Heartbreak Ridge). Ostatecznie w lipcu 1953 zawarto rozejm w Panmundżomie, przywracając linię demarkacyjną mniej więcej wzdłuż pierwotnej granicy.

Wojna koreańska pochłonęła około 3 miliony ofiar (wliczając cywilów) i zniszczyła doszczętnie wiele miast Korei. Formalnie konflikt nie został zakończony traktatem pokojowym, a Północ i Południe do dziś pozostają oddzielone silnie ufortyfikowaną strefą zdemilitaryzowaną. Wojna ta uznawana jest za pierwszą „gorącą” konfrontację zimnej wojny, w której supermocarstwa starły się poprzez sojuszników, unikając bezpośredniego starcia nuklearnego.

Wojna wietnamska (1955–1975)

Kolejnym głośnym konfliktem zimnowojennym była wojna wietnamska. Korzenie tej wojny sięgają dekolonizacji: po II wojnie światowej mieszkańcy dawnej kolonii francuskiej – Wietnamu – walczyli o niepodległość. W 1954 roku po klęsce Francji w bitwie pod Điện Biên Phủ kraj został podzielony na komunistyczną część północną (Demokratyczna Republika Wietnamu pod wodzą Hồ Chí Minha) i prozachodni Wietnam Południowy (Republika Wietnamu). Komuniści z południowowietnamskiej partyzantki Vietcong, wspierani przez Wietnam Północny, dążyli do obalenia rządu w Sajgonie i zjednoczenia kraju.

Stany Zjednoczone, obawiając się „efektu domina” (rozprzestrzeniania komunizmu w Azji Południowo-Wschodniej), zaangażowały się coraz mocniej w obronę Wietnamu Południowego. Na początku lat 60. wysyłali tam doradców wojskowych i sprzęt, a od 1964 roku – po tzw. incydencie w Zatoce Tonkińskiej – rozpoczęli regularne bombardowania Północy i skierowali do walki setki tysięcy żołnierzy. Wojna wietnamska cechowała się niezwykle trudnymi warunkami bojowymi: gęste dżungle, brak wyraźnej linii frontu i nieuchwytny wróg z Vietcongu stosujący taktykę partyzancką. Mimo przewagi technologicznej (Amerykanie używali m.in. śmigłowców bojowych, napalmu i środków chemicznych jak defoliant Agent Orange) USA ugrzęzły w długotrwałym, wyczerpującym konflikcie.

Kulminacją walk była ofensywa Tết przeprowadzona przez komunistów na początku 1968 roku – choć militarnie została odparta, pokazała, że wojna daleka jest od wygranej. W społeczeństwie amerykańskim narastały protesty przeciw dalszemu uczestnictwu w wojnie. Kolejne rządy USA (Lyndona Johnsona, a potem Richarda Nixona) zaczęły ograniczać zaangażowanie – prowadzono rokowania pokojowe w Paryżu i stopniowo wycofywano jednostki (strategia „wietnamizacji” konfliktu). Ostatecznie w styczniu 1973 podpisano porozumienia paryskie, a ostatnie oddziały amerykańskie opuściły Wietnam. Walki między Wietnamem Północnym a Południowym trwały jeszcze do wiosny 1975 roku, kiedy to komuniści zdobyli Sajgon, kończąc wojnę swoim zwycięstwem i jednocząc Wietnam pod rządami komunistycznymi.

Wojna wietnamska była jednym z najbardziej krwawych powojennych konfliktów – życie straciło w niej łącznie od 1,5 do 3 milionów Wietnamczyków (w większości cywilów) oraz około 58 tysięcy żołnierzy amerykańskich. Obrazy z Wietnamu – płonące wioski, naloty dywanowe B-52, protesty antywojenne – głęboko wryły się w światową świadomość. Dla USA była to bolesna lekcja ograniczeń własnej potęgi, zaś dla Wietnamczyków – tragiczny rozdział walki o zjednoczenie i niepodległość.

Inne konflikty po II wojnie światowej

Po 1945 roku świat nie zaznał trwałego pokoju – choć uniknięto bezpośredniej wojny światowej, liczne konflikty regionalne naznaczyły drugą połowę XX i początek XXI wieku. W okresie zimnej wojny (1947–1991) rywalizacja USA i ZSRR przejawiała się w wojnach pośrednich i kryzysach lokalnych na różnych kontynentach. Oprócz Korei i Wietnamu do głośnych konfliktów należały m.in. wojny arabsko-izraelskie na Bliskim Wschodzie (seria starć między Izraelem a państwami arabskimi: np. wojna sześciodniowa 1967 czy wojna Jom Kipur 1973), wojna radziecko-afgańska (1979–1989, inwazja ZSRR na Afganistan i trwająca dekadę wyniszczająca wojna partyzancka, w której mudżahedinów afgańskich wspierały USA), czy wojenna rywalizacja w Afryce (liczne wojny domowe i konflikty o niepodległość, np. w Kongo, Nigerii, Angoli).

Po upadku Związku Radzieckiego również dochodziło do konfliktów zbrojnych. W latach 90. tragiczne wojny etniczne toczyły się na terenie byłej Jugosławii (rozpad Jugosławii 1991–1995, wojna w Bośni, w 1999 interwencja NATO w Kosowie). W 1991 roku wybuchła I wojna w Zatoce Perskiej, kiedy koalicja pod wodzą USA rozbiła wojska Iraku Saddama Husajna, okupujące Kuwejt – konflikt ten był krótki, lecz śledzony globalnie (m.in. dzięki relacjom telewizyjnym).

Na początku XXI wieku uwagę świata skupiła „wojna z terroryzmem” po zamachach z 11 września 2001. Stany Zjednoczone poprowadziły interwencję w Afganistanie (2001) obalając rządy talibów oskarżanych o udzielanie schronienia Al-Kaidzie, a w 2003 roku koalicja pod wodzą USA dokonała inwazji na Irak, obalając reżim Saddama Husajna. Wojna w Iraku (2003–2011) i trwająca długo niestabilność tego kraju, podobnie jak przedłużający się konflikt w Afganistanie (który zakończył się dopiero w 2021 ponownym przejęciem władzy przez talibów), pokazały złożoność współczesnych wojen asymetrycznych.

Nawet po zakończeniu zimnej wojny duże konflikty wciąż wybuchają – wojna w Ukrainie (rozpoczęta w 2014, dramatycznie rozszerzona inwazją Rosji w lutym 2022) przypomniała światu o groźbie klasycznej wojny na masową skalę w Europie. Historia wojen stale się pisze – konflikty zbrojne nadal kształtują losy państw i społeczeństw, a zrozumienie ich przebiegu i przyczyn pozostaje kluczowe dla budowania przyszłości wolnej od przemocy.